— Zgodnie z prawem, Jeleno Siergiejewno, praktycznie nas pani okradła. W dziewięćdziesiątym drugim, kiedy trwała prywatyzacja, Ola była jeszcze niepełnoletnia, a pani nie uwzględniła jej w udziale własności.
To, proszę pani, jest naruszenie prawa. A w takich sprawach, jeśli człowiek się zna, nie ma nawet przedawnienia.
Wadim mówił stanowczo, krojąc moje słynne, pachnące ciasto z grzybami, ruchami jakby już w wyobraźni dzielił moje mieszkanie.
Nóż zadźwięczał o porcelanowy talerz, dźwięk ostro przeciął powietrze. Nawet kapał herbatą na obrus, nie zwracając na to uwagi.
Patrzyłam na zięcia i nie myślałam o przepisach, lecz o tym, że świąteczny obrus z damastu trzeba będzie namoczyć.
Ma trzydzieści pięć lat i wyobraża sobie, że wie wszystko: od kryptowalut po prawo mieszkaniowe zna się na wszystkim — przynajmniej według własnych słów.
— Wadik, dlaczego musisz tak ostro to formułować? — odezwała się cicho Ola.
Moja córka mieszała łyżeczką w filiżance, jakby w fusach szukała odpowiedzi na przyszłość.
— Mama nie zrobiła tego ze złej woli. Takie były czasy, nikt niczego nie rozumiał.
— Nie rozumiał? — Wadim prychnął z kpiną i wepchnął do ust duży kawałek ciasta.
— Oczywiście, że rozumieli. Po prostu chcieli być jedynymi właścicielami.
A teraz my tułamy się od wynajmu do wynajmu, oddajemy połowę pensji obcemu człowiekowi, a twoja matka mieszka w trzypokojowym mieszkaniu w spokojnym centrum. Sama. Uważasz to za sprawiedliwe?
W kuchni nagle było słychać tylko głęboki, monotonny szum lodówki — tej starej, którą kupiliśmy z mężem z jego pierwszej poważnej premii. Wtedy wydawało nam się, że dotarliśmy na swoje.
Odłożyłam widelec, żeby przypadkiem nie zadźwięczał o talerz. W środku rozlało się gorąco, jakby w piersi zrobiło się zbyt ciasno.
— Mamo, nie milcz — Ola podniosła na mnie wzrok.
W tym spojrzeniu było to wyrażenie, którego bałam się od pół roku: dziwna mieszanina współczucia i kalkulacji.
— Nie chcemy cię wyrzucać. Po prostu… jest nam naprawdę ciasno. Gdybyśmy zamienili mieszkanie, nam wyszłoby dwupokojowe w nowym osiedlu, a tobie ładna, wyremontowana kawalerka. Zostałyby jeszcze pieniądze na remont.
— A jeśli nie chcę przeprowadzać się do kawalerki? — zapytałam spokojnie.
Mój głos pozostał równy. Trzydzieści lat pracy w archiwum nauczyło człowieka dyscypliny milczenia. Tam cierpliwość jest narzędziem przetrwania.
— Widzisz! — Wadim triumfalnie wskazał na mnie palcem. — Czysty egoizm. Mówiłem ci, Olu, po dobroci się nie da. Trzeba iść do prawnika. Przywrócimy twoje prawo własności. Przyznają jedną trzecią, a potem, czy będzie chciała, czy nie, mieszkanie trzeba będzie sprzedać.
Wstałam i bez słowa zaczęłam sprzątać ze stołu.
Długo zmywałam naczynia. Gąbką powoli, kolistymi ruchami szorowałam talerze, jakbym razem z tłuszczem chciała zmyć wspomnienia. I w tym czasie cofnęłam się myślami w przeszłość.
Osiemdziesiąty dziewiąty.
Ola biegała jeszcze pod stołem, a Wadim być może nawet się nie urodził. Teraz myślą, że wiedzą, jak wtedy było. W internecie przeczytali, że mieszkania rozdawano jak cukierki — wystarczyło stanąć w kolejce.
Ja pamiętam coś innego.
Pamiętam Spółdzielnię Budowy Mieszkań. Nosiła nazwę „Meteor” — jakże dumnie to brzmiało! Ale w rzeczywistości oznaczało piętnaście lat zobowiązań.
Pierwsza wpłata wynosiła trzy tysiące rubli. W tamtych czasach to była cena samochodu. Pensja mojego męża wynosiła sto dwadzieścia rubli miesięcznie. A jednak się podjęliśmy. Co miesiąc płaciliśmy pięćdziesiąt. O mięsie marzyliśmy w święta.
Płaszcz przerabiałam trzy razy. Mąż brał nocne zmiany, z szarą twarzą padał na łóżko, spał ledwie trzy godziny.
Nie czekaliśmy na łaskę zakładu pracy. Nie czekaliśmy dziesięciu lat w kolejce. Kupiliśmy je. Metr po metrze.
— Jeleno Siergiejewno! — krzyknął z przedpokoju. — Proszę się zastanowić do wtorku. Potem idę do specjalisty.
Drzwi trzasnęły. Zostałam sama w swoim trzypokojowym mieszkaniu.
Wtorek przyszedł szybciej, niż się spodziewałam. Wadim nie był sam.
Dzwonek zadzwonił długo i natarczywie. Otworzyłam.
Za Wadimem stał chudy, nerwowy młody mężczyzna w zbyt ciasnym garniturze, z teczką pod pachą.
— Dobry wieczór — Wadim wszedł bez pozwolenia. — To Artur, specjalista od nieruchomości. Tylko obejrzymy układ. Żeby znać wartość rynkową.
— Nie dałam pozwolenia — stanęłam w drzwiach.
— Pani pozwolenie nie jest potrzebne, żeby się rozejrzeć — uśmiechnął się młodzieniec. — Olga Igorewna, jako osoba tu zameldowana, przekazała klucz.
Coś we mnie zamarło.
Chodząc po mieszkaniu, omawiali moje ściany, moje zasłony, mój widok, jakby to był obcy przedmiot.
— Kuchnia mała, siedem metrów kwadratowych… jeśli wyburzymy tę ścianę… — Wyburzymy, oczywiście — kiwnął głową Wadim. — Wszystko do wymiany. Ten… babciny zapach.
— Proszę przestać.
Nie krzyczałam. A jednak się zatrzymali.
Poszłam do sypialni, do starej szafy. Na najwyższej półce leżała kartonowa teczka z napisem atramentem: „DOKUMENTY 1980–1995”.
Zdjęłam ją. Zdmuchnęłam kurz.
— Wadim. Chodź tutaj. Nauczmy się czytać.
Położyłam pożółkły dokument na kuchennym stole. W prawym górnym rogu widniała wyblakła fioletowa pieczęć.
— Proszę czytać.
Brwi Artura uniosły się.
— To Spółdzielnia Budowy Mieszkań. — I co z tego? — zapytał Wadim. — To znaczy, że mieszkanie jest własnością prywatną od 1989 roku. Udział został w całości spłacony. Nie było żadnej prywatyzacji. Pani córka jest tylko zameldowana. Nie ma prawa własności.
Zapadła cisza.
— Jak to kupiliście? W Związku Radzieckim nie sprzedawano mieszkań! — To przeczytałeś w internecie? — przesunęłam dłonią po papierze. — Płaciliśmy za nie. Przez lata.
Spojrzałam na Olę.
— Pamiętasz, dlaczego nie miałaś markowego tornistra w pierwszej klasie? Dlaczego morze zobaczyłaś po raz pierwszy dopiero w wieku dwunastu lat?
Pamiętała. Widziałam to w jej oczach.
Artur już zapinał marynarkę.
— Pozew nie ma sensu.
Wyszedł.
Twarz Wadima poczerwieniała.
— Prawnie może ma pani rację… ale po ludzku? Jesteśmy rodziną!
— Wadik, wystarczy — powiedziała cicho Ola.
— Kiedy wstępowaliśmy do spółdzielni, baliśmy się, że wyrzucą nas z kolejki. Nie planowaliśmy przyszłości przeciwko wam. Chcieliśmy tylko żyć.
Przycisnęłam teczkę do siebie.
— Idźcie.
Wadim wybiegł. Ola zatrzymała się w progu.
— Mamo… naprawdę nie wiedziałam o tym udziale. Myślałam, że je dostaliście.
— Niewiedza nie zwalnia z odpowiedzialności sumienia, Olu.
Wyszła.
Usiadłam przy stole obok starej kartonowej teczki. Było w niej moje życie. Rachunki, zaświadczenia, pieczęcie.
Te ściany nie były prezentem. Kosztowały lata. Bezsenne noce. Utracone lata.
Mieszkanie zapiszę Oli. Kiedyś. Kiedy mnie już nie będzie.
Ale nie teraz. I na pewno nie Wadimowi.
