— Spadł ziemniak.
Antonina Sawieljewna odwróciła się. Stało tam dwóch chłopców, identycznych, szczupłych, w kurtkach za dużych na nich. Jeden podniósł bulwę, otrzepał ją o spodnie i podał jej. Drugi patrzył na tacę z gotowanymi ziemniakami, jakby od trzech dni nic nie jadł.
— Dziękuję. A wy co tu robicie? Widziałam was już po raz trzeci.
Starszy wzruszył ramionami:
— Tak po prostu.
Znała to „tak po prostu”. Zapakowała dwa ziemniaki w gazetę i schowała też ogórka.
— Jutro przyjdziecie — będziecie nosić skrzynki. Zgoda?
Chwycili paczkę i zniknęli bez słowa.
Wieczorem, gdy Antonina niosła wiadro wody, pojawili się znowu. Cicho je odebrali i zaniesli do niej. Starszy wyciągnął z kieszeni dwa miedziane monety — stare, zużyte.
— Od naszego ojca. Był piekarzem, potem odszedł z tego świata. Nie damy ich nikomu, ale może je obejrzeć.
Antonina zrozumiała: to wszystko, co mają.
Stepan i Egor przychodzili codziennie. Antonina karmiła ich jedzeniem, które przynosiła z domu, a oni nosili worki i skrzynki. Jedli szybko, nie podnosząc wzroku. Kiedyś zapytała:
— Gdzie śpicie?
— W piwnicy na ulicy Zavodskaja — odpowiedział Egor. — Tam jest sucho, proszę się nie martwić.
— Ale ja się martwię. Dlatego pytam.
Stepan podniósł głowę:
— My nie jesteśmy żebrakami. Dorastamy i otworzymy piekarnię. Taką jak nasz ojciec.
Antonina skinęła głową. Nie pytała dalej. Widziała, że trzymają się mocno, nie rozluźniają się. Ich dyscyplina była jak żelazo.
Ale na rynku zaczynał ją irytować Wasylij Kuzmicz, portier. Jego żona sprzedawała solone ryby, ale nie było klientów. Przed Antoniną stała kolejka. On przeszedł obok i rzucił:
— Bawisz się w filantropa? Karmisz brudasków?
— To nie twoja sprawa.
— Wręcz przeciwnie. Tu ja pilnuję porządku.
Zanotował coś w swoim zeszycie i długim spojrzeniem pełnym obrzydzenia patrzył na chłopców. Antonina czuła, że szykuje coś złego. Nie zdawała sobie sprawy, jak daleko posunie się w tym.
To działo się w każdą środę. Przy tacy zatrzymywał się samochód, wysiadły dwie kobiety i lokalny policjant. Stepan i Egor właśnie układali skrzynki. Zamarli.
— Stepan i Egor Kowaljow?
— Tak — odpowiedział starszy.
— Przygotujcie się. Jedziecie do placówki.
Antonina zrobiła krok naprzód:
— Dokąd ich zabieracie?! Są ze mną, biorę za nich odpowiedzialność!
— Wykorzystuje pani nieletnich do pracy — kobieta skinęła głową w stronę Wasylija Kuzmicza, który stał przy portierni z założonymi rękami. — Otrzymaliśmy zgłoszenie. Dzieci muszą być pod opieką państwa.
— Nie wykorzystuję ich! Karmię ich!
— Ciociu Tonjo, nie — szepnął Stepan. — Nie mieszaj się.
Egor milczał, tylko zacisnął pięści. Chwycili go za ramiona i poprowadzili w stronę samochodu. Antonina rzuciła się za nimi, chwyciła kobietę za palec:
— Proszę poczekać! Mogę załatwić opiekę, ja…
— Jest pani na emeryturze. Nie nadaje się. Dzieci zostaną umieszczone w oddzielnych placówkach.
— Osobno?!
Ale drzwi już zatrzasnęły się. Antonina stała pośrodku rynku. Zobaczyła twarz Stepana w oknie, przyciśniętą do szyby. Poruszył wargami: „Dziękuję”.
Wasylij Kuzmicz odszedł, gwizdając.
Minęło dwadzieścia lat.
Antonina Sawieljewna już nic nie sprzedawała. Mieszkała w starym domu na skraju wsi, ledwie wiążąc koniec z końcem. Często myślała o chłopcach. Czy żyją? Czy się odnaleźli? Czasem śniła o nich — stoją przy tacy, jedzą ziemniaki, a ona głaszcze ich włosy.
Wasylij Kuzmicz mieszkał po drugiej stronie ulicy. Zestarzał się, ale czasem przypominał jej o chłopcach. Kiedy spotykał Antoninę, mówił:
— No i jak, Sawieljewna, wciąż myślisz o swoich włóczęgach?
Ona milczała. Nie miała siły odpowiedzieć.
W sobotę, gdy Antonina pracowała w ogrodzie, dwoma samochodami wjechały na ulicę. Czarne, ogromne, błyszczące. Takie jeszcze tu nigdy nie były. Sąsiedzi wyszli na werandy.
Samochody zatrzymały się przed jej bramą.
Wysiedli dwaj mężczyźni w garniturach. Wysocy, identyczni, z pieprzykiem pod lewym okiem. Antonina wyprostowała się, a łopata wypadła jej z rąk.
— Ciociu Tonjo?
Głos drżał. Rozpoznała po oczach — te same co dwadzieścia lat temu.
— Stepan?
Skinął głową. Egor stał obok, cicho, ale jego twarz uśmiechnęła się. Potem Stepan podszedł, wsunął rękę pod koszulkę i wyjął łańcuszek. Na nim — miedziana moneta. Ta sama.
— Nosimy ją z Egorem. Nigdy się z nią nie rozstaniemy.
Antonina objęła ich oboje i tak stali przez dłuższą chwilę.
Sąsiedzi patrzyli z niedowierzaniem. Potem Egor odsunął się, otarł twarz dłonią:
— Szukaliśmy cię od trzech lat. Rynek zburzono, wszyscy się wyprowadzili. Przeszukiwaliśmy archiwa, stare książki adresowe. Myśleliśmy, że cię nie znajdziemy.
Stepan chwycił ją za rękę:
— Przyszliśmy po ciebie. Teraz mamy piekarnie, siedemnaście lokalizacji.
Kontynuowaliśmy sprawy naszego ojca razem. Wtedy nas rozdzielono, ale odnaleźliśmy się, uciekliśmy z domów dziecka, poszliśmy do góry. I cały czas pamiętaliśmy, że nas karmiłaś. Jedyna, która nas nie minęła.
— Chłopcy, ja tutaj dobrze…
— Dobrze? — Egor rozejrzał się po ubogim domu. — Ciociu Tonjo, wtedy dzieliłaś się z nami ostatnim kawałkiem. Teraz my przychodzimy. Zamieszkasz z nami. Albo ze Stepanem. Od tygodnia się o to kłóciliśmy.
— U niego bliżej do szpitala — powiedział Stepan. — Ale moja część jest większa, mam też ogród.
Kłócili się jak w dzieciństwie, a Antonina cicho zaczęła płakać.
Za ogrodzeniem pojawił się Wasylij Kuzmicz. Patrzył na samochody, na mężczyzn w garniturach, nic nie rozumiał. Stepan spotkał jego wzrok i podszedł do ogrodzenia.
— Ty jesteś Wasylij Kuzmicz? Portier rynku?
Skinął głową.
— To ty wysłałeś nas do opieki?
Cisza. Potem staruszek wzruszył ramionami:
— Cóż. Przestrzegałem prawa. Nie można wykorzystywać dzieci.
Egor uśmiechnął się:
— Wie pan co? Gdyby nie pan, wciąż mieszkalibyśmy w tej piwnicy. Ale nas rozdzielono, po sześciu latach odnaleźliśmy się, uciekliśmy, zbudowaliśmy życie od zera. Można powiedzieć, że zmienił pan nasze życie.
Stepan wyciągnął wizytówkę i podał ją Wasylijowi Kuzmiczowi:
— Oto nasz kontakt. Na wszelki wypadek. Nie jesteśmy mściwi. Nie jak inni.
Wasylij Kuzmicz obracał kartę, przeczytał drżącymi palcami — „Kovalyov & Kovalyov Piekarnie”. Jego twarz zbladła. Odwrócił się i powłóczył do domu, skulony jakby przytłoczony ciężarem.
Antonina Sawieljewna spakowała swoje rzeczy w pół godziny. Nie miała ich wiele. Stepan i Egor wsadzili ją na tylne siedzenie i przykryli kocem.
Gdy samochody ruszyły, spojrzała wstecz. W oknie domu Wasylija Kuzmicza stał cień — patrzył.
I w tym spojrzeniu nie było ani gniewu, ani triumfu. Tylko pustka człowieka, który całe życie szkodził innym, a na końcu nie miał nic.
— Ciociu Tonjo — Stepan spojrzał w lusterko wsteczne. — Pamiętasz, że obiecaliśmy otworzyć piekarnię?
— Pamiętam.
— Główną nazwaliśmy „U Cioci Tonji”. I tam każdego dnia karmimy dzieci za darmo. Te, które nie mają dokąd pójść.
Antonina zamknęła oczy. Dwadzieścia lat temu dała dwóm głodnym chłopcom gotowane ziemniaki i nie przeszła obok nich obojętnie. Teraz wrócili i oddali wszystko — z nawiązką.
Samochody wjechały na drogę. Stara wieś pozostała za nimi. Przed nimi nowe życie. Życie, na które zasłużyła, po prostu będąc człowiekiem.
