– Gdzie są pieniądze, które zbieraliśmy na sylwestrowy stół? – zapytała Olga, sięgając do metalowej puszki po herbacie stojącej na najwyższej półce kuchennej szafki.
Wyciągnęła się na palcach, ale opuszkami palców dotknęła tylko zimnego dna. Serce zabiło jej mocniej. Do Sylwestra zostały tylko dwa dni.
W tej puszce było trzydzieści tysięcy rubli – suma, którą ona i mąż przez ostatnie dwa miesiące skrupulatnie odkładali z każdej wypłaty i zaliczki. To były pieniądze na jedzenie, prezenty i odrobinę odpoczynku w czasie świąt.
Andriej, który siedział przy stole i z zapałem przewijał wiadomości w telefonie, nawet nie podniósł wzroku. Wzruszył tylko ramionami, jakby odganiał natrętną muchę.
– Andriej, pytam cię – głos Olgi stał się ostrzejszy. – Puszka jest pusta. Gdzie są pieniądze?
Mężczyzna w końcu podniósł głowę. Na jego twarzy pojawił się wyraz dobrze znany z min chłopca przyłapanego na paleniu papierosów: poczucie winy, wyzwanie i chęć jak najszybszej zmiany tematu.
– Olj, no po co znowu zaczynasz? – skrzywił się Andriej. – Wziąłem je. Mamie były potrzebne.
Olga powoli usiadła na krześle naprzeciwko. Nogi nagle zrobiły się ciężkie. W głowie słyszała szum, jak w pustej muszli.
– Mamie? – zapytała cicho. – Co tym razem stało się z Antoniną Pawłowną? Przecieka dach? Zepsuł się telewizor? A może jej ukochany kot pilnie potrzebował masażu?
– Nie ironizuj – odburknął Andriej, blokując telefon i odkładając go ekranem w dół. – Człowiek ma problem. Poważny. Zepsuła się pralka. Całkowicie.
Przyszedł fachowiec, obejrzał i powiedział: „Taniej kupić nową niż naprawiać tę starą”. A bez pralki jak ona ma żyć? Ma sześćdziesiąt pięć lat! Co, ma prać prześcieradła ręcznie w wannie, Olj? Boli ją kręgosłup.
Olga wzięła głęboki wdech i powoli wypuściła powietrze, próbując uspokoić drżące dłonie.
– Andriej – powiedziała spokojnie – twoja mama ma sześćdziesiąt pięć lat, a nie jest bezradną staruszką. A pralka była sprawna, „Indesit”, którą kupiliśmy jej pięć lat temu.
Ale nawet jeśli się zepsuła… dlaczego właśnie teraz? Dlaczego dwa dni przed świętem? I dlaczego oddałeś wszystkie nasze oszczędności?
– Bo teraz są promocje! – uniósł ręce Andriej, jakby tłumaczył coś dziecku. – Przedświąteczne wyprzedaże. Znaleźliśmy świetny model, z suszeniem, mnóstwem programów.
Mama od dawna o takiej marzyła. Z emerytury nie odłoży. Co miałem jej powiedzieć? „Nie, mamo, pierz ręcznie, bo my z Olgą chcemy jeść kawior”?
– Kawior? – Olga uniosła brwi. – Andriej, to nie były pieniądze tylko na kawior.
Planowaliśmy wszystko: mięso, warzywa, alkohol, prezenty. Chcieliśmy zaprosić gości. Twoich przyjaciół, pamiętasz? Siergieja z żoną, Kostika z rodziną. Czym ich nakarmimy?
Andriej махnął ręką, wstał od stołu i podszedł do czajnika.
– Nie dramatyzuj. Jesteś gospodynią, w spiżarni zawsze coś jest. Kupisz ogórki, ugotujemy ziemniaki. Kurczaka weźmiemy, on grosze kosztuje. Coś wymyślisz.
Zrobisz sałatki z tego, co jest. Liczy się towarzystwo, nie jedzenie. Nie rób z jedzenia kultu.
– Kurczaka? – Olga patrzyła na jego szerokie plecy. – Za co? W portfelu mam półtora tysiąca do wypłaty dziesiątego stycznia. Ty też byłeś na zero, kiedy sięgałam do puszki, prawda?
– No… – Andriej spuścił wzrok. – Możemy pożyczyć od kogoś. Albo z karty kredytowej. Potem oddamy. Ale mama ma już nową pralkę, była taka szczęśliwa! Powinnaś ją widzieć. Od razu upiekła ciasta, obiecała, że przyniesie.
– Dzięki – powiedziała sucho Olga. – Ciasta są wspaniałe. Zwłaszcza jeśli mają zastąpić sylwestrowy stół.
Wstała i wyszła z kuchni. Nie chciała ciągnąć tej bezsensownej rozmowy. Andriej nie rozumiał. Albo nie chciał rozumieć.
Dla niego domowy budżet był czymś abstrakcyjnym, elastycznym – skarbonką, z której można brać pieniądze, gdy potrzebuje mama, a żona jakoś sobie poradzi.
W sypialni Olga usiadła na łóżku i zakryła twarz dłońmi. Było jej smutno aż do łez. Nie z powodu pieniędzy, lecz z powodu podejścia.
Przez cały grudzień planowała menu, szukała przepisów, robiła listy. Chciała prawdziwego święta. Pięknego, pachnącego choinką i pieczoną gęsią. A teraz…
„Coś wymyślisz” – to zdanie krążyło jej w głowie, budząc zimną złość. Ile razy już je słyszała? „Olj, mama prosi o sadzonki na działkę, znajdź pieniądze”.
„Olj, porysowałem samochód, trzeba pilnie malować, wymyśl, na czym zaoszczędzić”. I Olga wymyślała. Ograniczała się, przestawiała wydatki, rezygnowała z nowej szminki czy rajstop.
Ale dziś czara się przelała.
Wieczorem Andriej zachowywał się, jakby nic się nie stało. Oglądał telewizję, śmiał się z komedii.
Był pewien, że problem zniknął. Żona trochę pomarudziła, potem się uspokoi. Teraz, jak czarodziejka, wyciągnie chochlę, a lodówka magicznie się zapełni.
Następnego dnia, 30 grudnia, Olga poszła do pracy. W biurze panował przedświąteczny gwar. Koledzy opowiadali, kto gdzie robi zakupy, wymieniali się przepisami na śledzia czy galaretę.
– Olj, robisz gęś z jabłkami czy z pomarańczami? – zapytała Swieta z księgowości, mieszając herbatę.
– Z powietrzem – burknęła Olga, po czym szybko się uśmiechnęła. – W tym roku eksperyment: minimalizm.
Po pracy nie poszła do hipermarketu, jak planowała. Weszła do małego sklepiku obok domu. Kupiła paczkę najtańszej soli, bochenek czarnego chleba i puszkę sardynki.
Zastanowiła się i dorzuciła jeszcze trzy ziemniaki. Przy kasie zapłaciła drobnymi, które wyskrobała z kieszeni.
W domu Andriej przywitał ją pytaniem:
– No i? Kupiłaś coś? Mama dzwoniła, mówiła, że jutro przyjdzie. Chce spędzić Sylwestra u nas, uczcić też nową pralkę.
Olga zatrzymała się w progu, nie zdejmując butów.
– Twoja mama przyjdzie? – zapytała.
– No tak. A co? Nie chce być sama. Powiedziała, że przyjdzie około dziewiątej. Nie martw się, nie jest wybredna. Najważniejsze, żeby było trochę uwagi.
– Świetnie – skinęła głową Olga. – Po prostu wspaniale.
Coś w niej kliknęło. Ostatni element układanki wskoczył na miejsce. Mama przyjdzie.
Ta mama, która wczoraj dostała pralkę za trzydzieści tysięcy rubli z ich rodzinnego budżetu. I oczywiście spodziewa się świątecznego stołu. Bo Olga „coś wymyśli”.
Olga rozebrała się, poszła do kuchni i zaczęła gotować. Ugotowała w mundurkach trzy ziemniaki. Otworzyła swoje letnie kiszonki (na szczęście własne, darmowe). Pokroiła czarny chleb w cienkie kromki.
Potem wyjęła najpiękniejszy, świąteczny obrus. Śnieżnobiały, ze złotym haftem w płatki śniegu. Na stół postawiła najlepszą zastawę – talerze ze złotą obwódką, kryształowe kieliszki, srebrne sztućce po babci.
Na środku stołu postawiła miskę. Leżały w niej samotnie trzy ugotowane ziemniaki. Obok, w kryształowej salaterce, trzy pokrojone ogórki kiszone, smutnie skupione razem. Na półmisku kromki czarnego chleba. I puszka sardynki. Obok – otwieracz.
– Tyle – szepnęła Olga, rozglądając się po kompozycji. – Zgodnie z zamówieniem.
31 grudnia Andriej wstał późno. Przeciągnął się, ciesząc się dniem.
– Oljusia! – zawołał. – Będzie śniadanie?
– W lodówce – odpowiedziała Olga z łazienki.
Andriej znalazł na półce wczorajszą kaszę gryczaną.
– Co za skromność? – mruknął, ale zjadł. – Już gotujesz? Jakiś zapach… dziwny.
– Już gotowe – odpowiedziała Olga, wychodząc z łazienki w szlafroku, z ręcznikiem na głowie. – Stół jest nakryty. Nie wchodź, to niespodzianka. Niech stoi do wieczora.
Andriej potarł ręce.
– Niespodzianka! Uwielbiam niespodzianki. Wiedziałem, że dasz radę.
Cały dzień Olga zajmowała się sobą. Nałożyła maseczkę, pomalowała paznokcie, ułożyła włosy. Założyła swoją najlepszą, granatową, aksamitną sukienkę. Andriej patrzył na nią z zachwytem.
– Piękna jesteś! – powiedział. – Mama to doceni. A tak w ogóle, mówiła, że coś przyniesie w prezencie, może coś do domu.
O dziewiątej wieczorem zadzwonił dzwonek. W drzwiach stała Antonina Pawłowna. Twarz miała zarumienioną od mrozu, na głowie nową czapkę z norki (najwyraźniej razem z pralką mogła sobie pozwolić na drogie rzeczy). W rękach trzymała mały pakunek.
– Szczęśliwego Nowego Roku, kochani! – oznajmiła, wchodząc do mieszkania jak lodołamacz. – Jak zimno! Śnieg, mróz! A u was ciepło, przytulnie. Jakie zapachy? Choinka? A gdzie zapach ciast?
– Wszystko na stole, mamo, wszystko! – Andriej uprzejmie pomógł matce zdjąć płaszcz. – Olj dziś czarodziejka, przygotowała niespodziankę.
Olga wyszła do przedpokoju, uprzejmie się uśmiechając.
– Dzień dobry, Antonino Pawłowno. Proszę, zapraszam.
– Witaj, Oljka, witaj. Pokaż, jak żyjecie. Andriej mówił, że planujecie remont? A moja pralka – cud! Cicha, prawie sucha wyjmuje pranie. Dziękuję wam, dzieci, sprawiliście radość starej kobiecie.
Chociaż, oczywiście, mogliście wziąć droższy model, z funkcją pary, ale cóż, darowanemu koniowi…
Olga milczała, tylko zaciskała wargi. Weszli do salonu.
Na środku lśnił obrus, błyszczał kryształ i sztućce. A pośród tego przepychu – trzy ziemniaki, ogórki i chleb.
Antonina Pawłowna zamarła w progu. Andriej, który szedł za nią, niemal na nią wpadł.
– Olj? – głos Andrieja zadrżał. – Co… co to jest?
– To kolacja sylwestrowa – odpowiedziała spokojnie Olga, siadając na swoim miejscu. – Proszę bardzo. Sałatki, dania, przysmaki – wszystko tu jest.
W pokoju zapadła cisza. Słychać było tykanie zegara, odliczającego ostatnie godziny starego roku.
– Ale… – Andriej zamrugał zdezorientowany. – Przecież mówiłaś… mówiłaś, że coś wymyślisz!
– Wymyśliłam – skinęła głową Olga. – Nie brać kredytu. Nie wyciągać pieniędzy z karty kredytowej z szalonymi odsetkami na jeden wieczór. Nakryłam stół za te pieniądze, które nam zostały.
Zostało dokładnie sto pięćdziesiąt rubli. Proszę. Ziemniaki, chleb, ogórki i sardynka. Andriej, otwórz proszę konserwę. Nóż jest tutaj.
Twarz Antoniny Pawłowny zaczęła czerwienieć.
– To… to brak szacunku! – krzyknęła. – Chcesz powiedzieć, że coś mi zabraliście? Że to moja wina? Syn dał prezent z serca! A ty… ty karzesz mnie chlebem?
– Nie karzę – głos Olgi pozostał lodowaty. – Stwierdzam fakt. Andriej oddał mamie pieniądze, które zbieraliśmy na święta. To była jego decyzja. Wybrał twój komfort zamiast naszego święta.
Szanuję ten wybór. Ale cudów nie ma, Antonino Pawłowno. Jeśli w jednym miejscu zniknęły pieniądze, w drugim ich nie ma.
– Andriej! – zwróciła się do syna. – Pozwalasz, żeby tak do mnie mówiła? Przyszłam świętować, przygotowałam się, zrobiłam fryzurę! A ty… ty serwujesz mi te ziemniaki?
Andriej momentalnie zrobił się czerwony. Wstydził się, był zły i przestraszony jednocześnie. Wiedział, że Olga ma rację, ale przyznać to przed matką było zbyt trudno.
– Olj, to przesada… – wymamrotał. – Można było chociaż kurczaka…
– Za co, Andriej? – Olga gwałtownie odwróciła się do męża. – Na dojazdy do pracy? Czy mam chodzić pieszo przez miesiąc? Albo nie jeść obiadów? Już teraz na wszystkim oszczędzam.
A ty lekką ręką oddajesz wszystko i jeszcze oczekujesz bankietu? Nie, kochanie. Jeśli chcesz być hojny jako syn, bądź hojny z własnych pieniędzy. Zarabiaj więcej, bierz dodatkową pracę. Nie zabieraj ostatniego swojej rodzinie.
– Dobrze, dobrze – wyszeptał Andriej, siadając na kanapie i chowając twarz w dłoniach. – Masz rację… masz rację, Olj.
Antonina Pawłowna stała niepewnie przy stole, trzymając pakunek. Nie wiedziała, co powiedzieć. W oczach pojawiły się łzy, nie ze złości, raczej ze zdziwienia.
– Olj… – zaczęła powoli. – To… to bardzo nietypowe… I ty… ty wszystko to…
Olga wzięła głęboki oddech i powiedziała cicho:
– Mamo, rodzinne święto nie polega na pieniądzach. Ani na pralce, ani na drogich prezentach. Chodzi o to, że jesteśmy razem i się nawzajem szanujemy.
Dostaliśmy taką możliwość: prostą, ale szczerą kolację, którą możemy zjeść razem. Dlatego na stole są trzy ziemniaki, chleb, ogórki i sardynka.
Antonina Pawłowna najpierw niepewnie spojrzała na potrawy, potem powoli się uśmiechnęła.
– Cóż… – powiedziała, łagodniej. – Rzeczywiście… nie liczy się ilość jedzenia… jeśli jest od serca…
Olga skinęła głową, po czym uśmiechnęła się do Andrieja:
– Ty też możesz się tego nauczyć, Andrieju. Hojność nie polega na rozdawaniu wszystkich pieniędzy innym, jeśli przy tym narażasz święto własnej rodziny.
Andriej tylko kiwnął głową. Wiedział, że żona ma rację. Napięcie w pokoju powoli opadło.
– To… otwieramy sardynkę? – zapytała cicho Antonina Pawłowna, z bladym uśmiechem.
Olga spojrzała na stół i powoli otworzyła puszkę. Obok sardynki ta skromna kolacja niosła dla każdego z nich przesłanie: prostotę, uważność i rodzinne wsparcie.
Gdy zasiedli do stołu, Andriej i Antonina Pawłowna poczuli wagę tej chwili. A Olga, dzieląc z nimi skromną kolację, wiedziała, że w tym roku święto naprawdę się odbyło – nie dzięki luksusowi, lecz dzięki wspólnie spędzonemu czasowi.
I gdzieś głęboko Andriej też to zrozumiał: pieniądze nigdy nie zastąpią uwagi, troski i miłości.
